ความตกลง SPS และมาตรฐานโคเด็กซ์กับการพัฒนามาตรการความปลอดภัยด้านอาหารเพื่อการส่งออกผักและผลไม้ของประเทศไทย

Abstract

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาและวิเคราะห์ปฏิสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายการค้าระหว่างประเทศกับกฎหมายภายในว่าด้วยความปลอดภัยอาหาร โดยให้ความสำคัญกับบทบาทของความตกลงว่าด้วยการใช้บังคับมาตรการสุขอนามัยและสุขอนามัยพืช (SPS Agreement) ภายใต้องค์การการค้าโลก (WTO) และคณะกรรมาธิการโคเด็กซ์ (Codex Alimentarius Commission) ในการกำหนดมาตรฐานสากลด้านความปลอดภัยอาหาร การศึกษาครั้งนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อประเมินว่า กรอบกฎหมายระหว่างประเทศดังกล่าวมีบทบาทในการส่งเสริมหรือจำกัดขีดความสามารถของประเทศไทยในการยกระดับมาตรการความปลอดภัยด้านอาหารสำหรับการส่งออกผักและผลไม้ไปยังตลาดหลักของโลกอย่างไร วิธีวิจัยที่ใช้ในการศึกษา ได้แก่ การวิจัยเชิงเอกสาร (Doctrinal Research) การสัมภาษณ์เชิงคุณภาพ และการวิเคราะห์กฎหมายเชิงเปรียบเทียบ โดยเน้นการวิเคราะห์ความสอดคล้องของพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และพระราชบัญญัติมาตรฐานสินค้าเกษตร พ.ศ. 2551 กับหลักการสำคัญของความตกลง SPS ได้แก่ หลักความจำเป็น หลักการไม่เลือกปฏิบัติ หลักวิทยาศาสตร์ หลักความสอดคล้องกลมกลืน และหลักความโปร่งใส รวมถึงการพิจารณาสถานะทางกฎหมายของมาตรฐานโคเด็กซ์ในบริบทของกฎหมายภายใน เพื่อให้ได้ข้อวิเคราะห์เชิงเปรียบเทียบที่มีความครอบคลุม วิทยานิพนธ์ได้ศึกษาระบบความปลอดภัยอาหารของสหภาพยุโรป สหรัฐอเมริกา และประเทศญี่ปุ่น ซึ่งล้วนเป็นตลาดนำเข้าสำคัญของประเทศไทยและมีข้อกำหนดด้านมาตรฐานที่เข้มงวด ประเทศเหล่านี้มีโครงสร้างการกำกับดูแลแบบรวมศูนย์ ใช้กฎหมายที่มีผลผูกพัน และมีระบบตรวจสอบย้อนกลับที่มีประสิทธิภาพ ในขณะที่ประเทศไทยยังประสบปัญหาด้านโครงสร้างการบริหารจัดการที่ขาดเอกภาพ การใช้มาตรฐานภาคสมัครใจ และข้อจำกัดในการบังคับใช้กฎหมาย ส่งผลให้ไม่สามารถตอบสนองต่อข้อกำหนดของประเทศคู่ค้าได้อย่างเหมาะสม ผลการศึกษาพบว่า แม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายที่สะท้อนหลักการของความตกลง SPS และมีการอ้างอิงมาตรฐานโคเด็กซ์ในระดับหนึ่ง แต่ยังคงมีช่องว่างในเชิงโครงสร้างและกระบวนการ เช่น ความซ้ำซ้อนของอำนาจหน้าที่ระหว่างหน่วยงาน การประเมินความเสี่ยงที่ยังไม่เป็นระบบ และการขาดแคลนระบบตรวจสอบย้อนกลับตลอดห่วงโซ่อุปทาน โดยเฉพาะในภาคการส่งออกผักและผลไม้ วิทยานิพนธ์จึงเสนอแนวทางการปรับปรุงระบบความปลอดภัยอาหารของประเทศไทยในเชิงโครงสร้าง โดยกำหนดให้มีการบังคับใช้มาตรฐานสากลในทุกขั้นตอนของห่วงโซ่อุปทาน ได้แก่ แนวปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี (GAP) สุขลักษณะที่ดี (GHP) ระบบวิเคราะห์อันตรายและจุดวิกฤตที่ต้องควบคุม (HACCP) และระบบการตรวจสอบย้อนกลับ ทั้งนี้ ควรมีการรวมศูนย์อำนาจการกำกับดูแลไว้ภายใต้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ พร้อมจัดตั้งหน่วยงานเฉพาะ ณ ด่านนำเข้า–ส่งออก เพื่อเสริมสร้างประสิทธิภาพในการควบคุม ตรวจสอบ และบังคับใช้กฎหมาย ท้ายที่สุด งานวิจัยนี้มีส่วนในการเสริมสร้างองค์ความรู้ทางกฎหมาย มิใช่เพียงในฐานะข้อเสนอเชิงปฏิรูปสำหรับประเทศไทยเท่านั้น หากยังช่วยขยายความเข้าใจองค์ความรู้ทางทฤษฎีว่าด้วยการกลมกลืนเชิงกฎระเบียบในบริบทของกฎหมายการค้าโลก และการนำเครื่องมือทางกฎหมายระหว่างประเทศมาปรับใช้ภายในระบบกฎหมายของประเทศที่มีความหลากหลายทางกฎหมายและข้อจำกัดด้านขีดความสามารถเชิงสถาบัน

This dissertation contributes to the theory of regulatory harmonization in global trade law examining the intersection between international trade law and domestic food safety regulation, with a particular emphasis on the legal influence of the WTO Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures (SPS Agreement) and the Codex Alimentarius Commission. It investigates how these legal frameworks shape, enable, and constrain Thailand’s capacity to elevate its food safety standards while promoting the export of fruits and vegetables to key markets. Employing a doctrinal methodology supplemented by qualitative interviews and comparative legal analysis, the study examines the compatibility of Thailand’s Food Act B.E. 2522 (1979) and the Agricultural Standards Act B.E. 2551 (2008) with the SPS Agreement’s foundational principles: necessity, non-discrimination, scientific justification, harmonization, and transparency. Particular attention is given to the legal status and domestic incorporation of Codex standards under international trade law. To situate Thailand’s regulatory framework within a broader global context, the dissertation conducts a comparative analysis of the food safety regimes of the European Union, the United States, and Japan—three of Thailand’s most demanding and legally sophisticated export markets. These jurisdictions operationalize SPS-consistent standards through centralized regulatory structures, legally binding protocols, and integrated traceability systems. In contrast, Thailand’s fragmented oversight, reliance on voluntary standards, and limited enforcement infrastructure constrain its ability to meet these elevated import requirements. The research finds that while Thai law nominally reflects the substantive obligations of the SPS Agreement and partially integrates Codex standards, persistent institutional and legal gaps remain. These include disjointed regulatory authority, uneven application of science-based risk assessments, and the absence of an end-to-end traceability system along the food supply chain. In response, this dissertation proposes a structural realignment of Thailand’s food safety governance. It advocates for the mandatory adoption of internationally recognized standards—namely Good Agricultural Practices (GAP), Good Hygiene Practices (GHP), Hazard Analysis and Critical Control Points (HACCP), and traceability—across the entire supply chain. It also recommends consolidating regulatory oversight within a single agency under the Ministry of Agriculture and Cooperatives, supported by specialized border inspection units to enhance enforcement and coherence. Ultimately, the study contributes to legal scholarship not only by offering a reform blueprint for Thailand, but also by deepening theoretical understanding of how global regulatory instruments are domesticated within legally pluralistic and capacity-constrained systems.